Bài của Phan Thế Hải
Nhà nước pháp quyền không thích hợp cho tướng làm A1
Nay đi họp hội đồng họ Phan HN, ông giáo rỉ vào tai lão bảo, tưởng Giáo sư Tô thất sủng, họ Phan có cơ hội nắm ngôi A1, ấy vậy mà việc đó đã không xẩy ra. Lão bảo, chính trường đổi ngôi là tốt nhưng đổi từ CA sang QĐ thì cũng vậy thôi bác. Có đất nước nào trở nên giàu mạnh nhờ hai lực lượng này nắm quyền đâu.
Công an được thiết kế chủ yếu để bảo đảm an ninh – trật tự xã hội. Quân đội được thiết kế để bảo vệ chủ quyền quốc gia, răn đe chiến lược.
Việc tướng lĩnh quân đội nắm quyền điều hành quốc gia có những lợi ích nhất định trong một số bối cảnh đặc biệt, nhưng nhìn dài hạn thường bộc lộ nhiều hệ quả tiêu cực. Khi quốc gia rơi vào hỗn loạn, nội chiến, đảo chính liên miên, chính quyền dân sự tê liệt, quân đội có khả năng giúp quốc gia ổn định nhanh hơn, kiểm soát bạo lực và chia rẽ phe phái… Quân đội quen với chuỗi chỉ huy rõ ràng, quyết định nhanh, không tranh cãi kéo dài, phù hợp trong tình huống khẩn cấp (thiên tai lớn, chiến tranh, khủng bố). Nhờ phẩm chất này, chính quyền quân sự hạn chế tạm thời nạn tham nhũng chính trị dân sự, tạo cảm giác “lập lại trật tự đạo đức”.
Tuy nhiên, tư duy quân sự thường đơn tuyến – mệnh lệnh – tuân phục, phù hợp với chiến tranh, không phù hợp với xã hội đa lợi ích. Điều này dễ dẫn đến chính sách cứng nhắc, thiếu tham vấn xã hội, thiếu phản biện, làm suy giảm quyền tự do và pháp quyền. Để duy trì quyền lực, chính quyền quân sự thường hạn chế báo chí, lập hội, biểu tình, mở rộng thiết quân luật. Tòa án và quốc hội trở nên hình thức, nên pháp quyền yếu đi.
Nền kinh tế trong nhà nước quân sự thường kém năng động. Nhà đầu tư thường e ngại bất ổn chính trị, thiếu minh bạch và bảo hộ pháp lý. Quân đội điều hành kinh tế dễ ưu tiên DN quân đội, phân bổ nguồn lực theo mệnh lệnh, không theo thị trường. Khi nắm quyền lâu dài quân đội không còn “trung lập”. Tất yếu sẽ xuất hiện đặc quyền, đặc lợi, DN sân sau… Hệ quả là tham nhũng quân đội còn khó kiểm soát hơn tham nhũng dân sự.
Một khi quân đội đã quen quyền lực đâm nghiện. Họ có xu hướng viện dẫn “chưa đủ ổn định” để trì hoãn chuyển giao. Nhiều nước rơi vào vòng lặp đảo chính – quân quản – khủng hoảng. Quân đội nắm quyền có thể là giải pháp tình thế, ngắn hạn, trong hoàn cảnh cực đoan. Nhưng về lâu dài không phải mô hình tối ưu cho quản trị quốc gia, dễ dẫn đến độc đoán, trì trệ kinh tế và xói mòn xã hội dân sự. Kinh nghiệm lịch sử cho thấy, quân đội mạnh nhất khi ở trong doanh trại; quốc gia mạnh nhất khi quân đội đặt dưới quyền kiểm soát của thể chế dân sự hợp pháp.
Ông giáo bảo, chú nói nghe có lý, nhưng chú đi nhiều thấy ở nước ngoài họ thế nào?
Rằng, xin được điểm sơ sơ vài nơi bác nhé. Ai Cập, sở hữu nền văn hiến cổ kính nhưng nước này đã “Quân đội hóa” nhà nước. Từ 1952 đến nay, Ai Cập hầu như luôn do các cựu tướng lĩnh lãnh đạo. Gần đây nhất là ông Hosni Mubarak (1928 - 2020), là tướng không quân từng được đào tạo ở Lx, ngồi ghế Tổng thống những hơn 3 chục niên, mãi tới năm 2011 ông này mới bị lật đổ. Ở Ai Cập, quân đội không chỉ nắm chính trị mà còn kiểm soát những mảng kinh tế lớn. Nhà nước vận hành theo “vỏ dân sự – lõi quân sự”. Ai Cập là ví dụ điển hình của chế độ quân đội lâu dài nhưng ổn định hình thức, trì trệ thực chất.
Gần VN có Myanmar, nước này quân đội cai trị trực tiếp, nắm quyền phần lớn thời gian từ 1962 đến nay. Quân đội được hiến pháp bảo đảm vai trò chính trị, kiểm soát 25% ghế quốc hội và các bộ then chốt. Chính sách cai trị cứng rắn, cô lập, gây khủng hoảng kéo dài khiến nước này giàu tài nguyên nhưng mãi vẫn không chịu phát triển.
Một nước khác gần VN hơn ấy là Thái Lan, nước này nổi tiếng bởi các cuộc đảo chính. Từ năm 1932 tới nay đã có hơn 10 cuộc đảo chính. Các giai đoạn quân quản xen kẽ chính phủ dân sự. Quân đội tự coi là “người bảo vệ chế độ” và thường can thiệp khi chính trị dân sự bị phân hóa hoặc có vấn đề như em Paetongtarn Shinawatra mới bị phế truất hồi tháng 8/2025. Thái Lan là ví dụ của quân đội “đứng sau rèm”, can thiệp định kỳ.
Có lẽ nhìn thấy những tấm gương này nên Indonesia đã có cách ứng xử khác, ấy là quân đội rút lui thành công nhường lại không gian cho chính quyền dân sự. Đặc biệt là sau thời Suharto cai trị hơn 30 năm (1967–1998) quân đội giữ vai trò “chức năng kép”. Sau 1998 Habibie lên nắm quyền đã cải cách mạnh. Ông cho quân đội rút khỏi QH, không nắm DN lớn. Nhờ đó hiện nay chính quyền dân sự chiếm ưu thế, quân đội quay về vai trò chuyên môn của mình. Indonesia là ví dụ hiếm hoi quân đội từng cầm quyền nhưng rút lui tương đối thành công.
Thế nên, ông Mao bên Tàu mới có câu tổng kết để đời: “Đảng chỉ huy súng, không phải súng chỉ huy đảng.”
Lão nói vậy và ông giáo gật gù: Có lý có lý!
