Nhân dịp bồi thần Tây Sơn đi sứ Thanh triều, Quang Trung có nhờ mua ít sâm về báo hiếu mẹ già; Càn đế biết chuyện, có ban cho 1 cân ăn chơi. Sử gia hoàng triều Nguyễn ghi lại qua vài dòng vắt tắt:
“…Huệ lại dâng biểu tạ, xin đến sang năm vào triều yết. Vua nước Thanh tin lời, tức thì sách phong làm An Nam Quốc vương. Ra lệnh cho Hậu bộ Quảng Tây là Thành Lâm đi trước. Khi đã đến cửa quan, Huệ nói thác rằng: Vượng khí ở thành Thăng Long tiêu hết rồi, xin đến Phú Xuân. Thành Lâm cho là không phải lệ, không chịu đi Phú Xuân. Huệ bèn thác làm có bệnh kéo dài, mới đem cháu gọi bằng cậu là Phạm Công Trị trá mạo làm Huệ để đi, rồi sai đem phương vật tạ ơn. (Huệ tạ ơn và nói: Nhà có mẹ già, cần xin nhân sâm là thứ để tăng thọ. Vua nước Thanh phát cho 1 cân sâm Quan Đông của vua dùng, chạy ngựa trạm đưa cho. Bài biểu tạ có câu rằng: Thần có mẹ có người thân yêu báo đáp nhờ ở công đại tạo (là trời), vua là thầy là cha nuôi dạy sinh thành mong đội ơn sâu. Vua nước Thanh phê rằng: Câu nói ấy đáng khen, trẫm không nỡ không coi ngươi là con).”
[Tờ 38b-39a, quyển 30 (Ngụy Tây), Đại Nam Chính Biên Liệt Truyện 《大南正編列傳》]
Trong phần trên chỉ cần lưu tâm đến đoạn nhỏ sau: [xem nguyên tác Hán văn qua ảnh 1 đính kèm bên dưới]
"…謝表有云:「臣有母有親,報答仰憑於大造。君爲師爲父,生成深冀於隆霑。」清帝批曰:「此語可嘉,朕不忍不以子視女。」..."
"…Tạ biểu hữu vân: "Thần hữu mẫu hữu thân, báo đáp ngưỡng bằng ư đại tạo. Quân vi sư vi phụ, sinh thành thâm kí ư long triêm." Thanh đế phê viết: "Thử ngữ khả gia, Trẫm bất nhẫn bất dĩ tử thị NHỮ...."
"…Bài biểu tạ có câu rằng: Thần có mẹ có người thân yêu báo đáp nhờ ở công đại tạo (là trời), vua là thầy là cha nuôi dạy sinh thành mong đội ơn sâu. Vua nước Thanh phê rằng: Câu nói ấy đáng khen, Trẫm không nỡ không coi NGƯƠI là con...."
********************
Chuyện Càn đại đế ban sâm cho Quang Trung được chép lại chi tiết hơn trong tài liệu Thanh đình.
Tờ sắc dụ Càn đế gửi cho An Nam quốc vương Nguyễn Quang Bình có đoạn
“Còn việc Quốc Vương viết trong thư cho Nguyễn Hoành Khuông nói là mẫu thân tuổi đã 80, khí thể suy nhược muốn có nhân sâm loại tốt để phụng dưỡng nên dặn Nguyễn Hoành Khuông khi đến Kinh đô tìm mua cho được rồi tìm cách gửi về. Quốc Vương xuân năm nay nhập cận chúc thọ, đường xa vạn dặm, không khỏi khắc khoải nên sai bồi thần mua nhân sâm để phụng dưỡng mẹ đủ biết Quốc Vương vừa có lòng thành chiêm cận vừa biết quyến luyến mẹ già, thực là trung hiếu vẹn toàn, thật là đáng khen. Vì thế Trẫm đã đặc biệt ban cho 1 cân nhân sâm để cho mẹ khanh bổ dưỡng tuổi già. Thế nhưng nếu giao cho Nguyễn Hoành Khuông đem về, e rằng không kịp trước khi Quốc Vương khởi trình nên đặc biệt gửi dịch trạm giao cho Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh, sai người đem tới trấn Nam Quan, giao cho Trấn mục An Nam chuyển đệ Quốc Vương thu dụng như thế mới thoả bụng làm con thờ mẹ….”
[Tờ 24a-24b, quyển 26, Khâm Định An Nam kỷ lược《欽定安南紀略》
Cảm kích lòng hiếu khách của khách phương xa, Quang Trung đế gửi mail tạ ơn, lời lẽ rất ư thắm thiết, chứa chan:
“Thần là kẻ quê mùa hèn mọn, lại được yêu thương khác thường, vinh dự quá phận, thật cảm kích không đâu cho hết. Mẹ của thần nay tuổi cũng đã bát tuần, được Bệ Hạ ban cho một cân nhân sâm để tẩm bổ. Thần kính đọc luân âm [chiếu của vua gọi là luân âm], ban cho thần ấy cũng là để làm vui mẹ trước, thực là vinh thi huyên bối, cảm thiết quì trung. Trộm nghĩ vật quý lấy từ trong kho vua quả là đặc ân vậy. Thần nhận được trát thị của Tổng đốc Lưỡng Quảng nói rằng sâm này vốn từ Thịnh Kinh, anh khí sơn xuyên kết tụ, không phải như loại bình thường.
[Tờ 25b-26b, quyển 27, Khâm Định An Nam kỷ lược《欽定安南紀略》]
Cuối tờ biểu tạ ơn trên , Quang Trung đế không quên tán tụng “Con trời” đất Bắc lên tận 9 tầng mây: [xem ảnh 3]
“…臣有母有身,報答仰憑於洪造。君為師為父,成全深兾於隆霑。…”
“… Thần có mẹ mới có mình, báo đáp ngẩng lên như trời biển; Vua là thầy cũng là cha, thành toàn cũng bởi được ơn sâu….”
[Tờ 29a, quyển 27, Khâm Định An Nam kỷ lược《欽定安南紀略》 ]
********************
Thấy Quang Trung xem “như thầy, như cha”, Càn đế nghẹn ngào:
“… …並以朕為師為父,深冀成全。鑒王悃忱,真如家人父子。王既以父視朕,朕亦何忍不以子視王。
“… Tịnh dĩ Trẫm vi sư vi phụ, thâm kí thành toàn. Giám Vương khổn thầm, chân như gia nhân phụ tử. Vương kí dĩ phụ thị Trẫm, Trẫm diệc hà nhẫn bất dĩ tử thị Vương….
“…Trong biểu văn lại coi Trẫm như thầy, như cha; mong đợi sự thành toàn. Xét bụng dạ chân thành của Vương như tình cha con trong nhà; Vương đã coi Trẫm như cha, Trẫm lẽ nào không coi Vương như con.
[Tờ 30a, quyển 1353, Thanh Cao Tông Thực Lục《高宗實錄》]